اوراق سخاب و اخزا و تاثیرات آن بر بازار سرمایه

اقتصاد هر کشوری دارای بازارهای مختلفی می باشد که هر یک از بازارها، ابزارها و فرآیندهای مختص به خود را دارد. برخی از این بازارها به صورت موازی با یکدیگر و برخی دیگر در تقابل با هم به فعالیت مشغول می باشند. هر یک از بازارها به فراخور زمان و شرایط اقتصادی و سیاسی حاکم بر جامعه، روند صعودی، نزولی و رکودی را در پیش می گیرند. در کش و قوس فعالیت بازارها، دولتها میتوانند با سیاستهای انبساطی و انقباضی که در خصوص هر یک از بازارها اتخاذ می کنند، تاثیرات قابل توجهی بر عملکرد بازارهای بگذارند. انواع بازارها که در هر یک از کشورها می تواند وجود داشته باشد، عبارتند از بازار طلا، بازار ارز، بازار پول، بازار سرمایه و … . در این بین بازار سرمایه در هر اقتصادی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. چرا که سهام بسیاری از شرکتهای موجود در اقتصاد را در خود جای داده و عملکرد شرکتها در دنیای واقعی، بر تابلو بازار سرمایه به تصویر کشیده خواهد شد.
بازار سرمایه فضایی است که سهام شرکتهای مختلف در آن مورد دادوستد قرار می گیرد. هم بازار اولیه دارد و هم بازار ثانویه. اما در بازار سرمایه که مهمترین وظیفه آن دادوستد سهام شرکتها است، اوراق مختلفی نیز منتشر می شود که می تواند گزینه مناسبی برای سرمایه گذاری قلمداد شود. ناگفته نماند که بازار سرمایه مخصوص اوراقی است که سررسیدی بیش از یکسال دارند و بازار پول بازاری است که اوراق موجود در آن سررسیدی کمتر از یکسال دارند.
به عبارتی دیگر، بازار سرمایه به بازارهای مالی جهت خرید و فروش اوراق قرضه یا اوراق بهادار، با سررسید بیشتر از یک سال و دارایی‌های بدون سررسید، اطلاق می‌شود. در معمول‌ترین تقسیم‌بندی، بازار سرمایه از نظر مرحله عرضه اوراق بهادار، به دو بازار اولیه (بازار دست اول) و ثانویه (بازار دست دوم) تقسیم می‌شود. در یک تقسیم‌بندی کلی دیگر، بازار سرمایه‌ای ایران از نظر شرایط شرکت‌ها، به دو بازاربورس اوراق بهادار و فرابورس طبقه‌بندی می‌شود. در زیرمجموعه بازار بورس اوراق بهادار و فرابورس بخش‌بندی دیگری وجود دارد که حضور در هر کدام از آنها شرایط و ضوابط خود را داراست.
بازار پول بازاری برای داد و ستد پول و دیگر داراییهای مالی جانشین نزدیک پول است که سررسید کمتر از یکسال دارند. به عبارت صحیح‌تر بازار پول به عنوان بازار ابزارهای مالی کوتاه‌مدت با ویژگی اندک بودن ریسک عدم پرداخت، نقدشوندگی بالا و ارزش اسمی زیاد نام برد. بازار پول در بین عموم به ‌عنوان ابزاری برای وام گرفتن و وام دادن در کوتاه‌مدت، از چند روز تا حدود یک سال، مورداستفاده قرار می‌گیرد. اوراق بهادار بازار پول شامل گواهی‌های سپرده قابل معامله، حواله های بانکی و اوراق تجاری می‌شود.
تمرکز فعالیت این بازار در استفاده از ابزارهایی است که به اشخاص و بنگاه‌های تجاری این امکان را میدهد تا به سرعت نقدینگی خود را به میزان مطلوب درآورند. محل جغرافیایی خاصی برای بازار پول در نظر گرفته نمی‌شود. بانکها، مؤسسات اعتباری غیربانکی و سایر مکانهایی که دادوستد ابزارهای مالی بازار پول در آن انجام می‌شود، تشکیل دهنده بازار پول هستند. مشارکت کنندگان در بازار پول، افراد یا واحدهای دارای مازاد نقدینگی هستند که به عنوان پس‌اندازکننده، منابع خود را از طریق مستقیم یا غیر مستقیم با سررسیدهای کوتاه مدت در اختیار واحدهای نیازمند منابع مالی قرار می‌دهند. مهمترین رسالت بازار پول ایجاد تسهیلات برای واحدهای اقتصادی به منظور تأمین نقدینگی به معنای کوتاه مدت آن و نیز تأمین سرمایه در گردش است.
در ماههای اخیر دولت اوراقی را با نامهای اخزا و سخاب در بازار سرمایه و در بازار پول منتشر نمود. اسناد خزانه اسلامی که به اخزا معروف است، ابزاری مالی است که مبتنی بر بدهی دولت به ‌نظام بانکی، ذی‌نفعان و تامین‌کنندگان منابع بوده و به ‌وسیله خزانه‌داری کل وزارت امور اقتصادی و دارایی منتشر می‌شود.
در واقع اگر بخواهیم تعریف علمی از اسناد خزانه داشته باشیم، می‌توان گفت که اسناد خزانه، اوراق بهادار بانام یا بی‌نامی است که خزانه‌داری کل با بهای اسمی معین و بدون کوپن سود با سررسیدهای حداکثر تا سه سال منتشر کرده و در قبال بدهی‌های مسجل بخش دولتی و با توافق بستانکاران به‌صورت تنزیلی (با کسر از بهای اسمی) در اختیار آنها قرار می‌دهد. در واقع دولت می‌تواند با انعقاد قراردادهای مربوط به مبادله‌های واقعی، اوراق بهادار خزانه را برای سررسید معین در اختیار بانک‌ها، پیمانکاران پروژه‌های کوتاه‌مدت یا تامین‌کنندگان نیازهای جاری و به‌طورکلی طلبکاران دولت قرار دهد و از این راه نیازها و هزینه‌های جاری و کوتاه‌مدت خود را تامین مالی کند.
دولت در محاسبات خود پذیرفته که مبلغی بدهی به پیمانکاران دارد. دولت در حال حاضر توان پرداخت ندارد اما معتقد است تا شش ماه دیگر توان بازپرداخت را خواهد داشت. روی یک برگه بهادار مشخص می شود که دولت به موجب این برگه مثلا یک میلیارد بدهی به پیمانکار الف دارد و ان را در ٢٩ اسفند ٩۵ خواهد پرداخت. به این برگه اوراق خزانه اسلامی می گویند. پیمانکار الف می تواند تا اخر ٢٩ اسفند صبر کند و کل پول را بگیرد یا این برگه بهادار چک مانند را در بازار سرمایه زودتر ولی به قیمتی کمتر از یک میلیارد بفروشد به این فرآیند عرضه اوراق خزانه در بازار ثانویه می گویند. در ایران بانک مرکزی ضامن است که اگر دولت به هر دلیلی بدهی را نپرداخت، بانک مرکزی بدهی را پرداخت خواهد کرد. با توجه به تضمین بانک مرکزی به پرداخت وجه اوراق در سررسید، چنانچه دولت توان پرداخت وجه اسناد خزانه را نداشته باشد، پرداخت آن توسط بانک مرکزی به معنای استقراض غیرمستقیم دولت از بانک مرکزی خواهد بود و پایه پولی کشور افزایش و نتیجتا منجر به تشدید تورم خواهد شد.
نماد اسناد خزانه با توجه به سررسید آن تعیین میگردد و برای هر یک از سررسیدهای متفاوت، نماد جداگانه-ای تعیین میگردد. مثلاً نماد اخزا ۹۴۱۲۲۳ یعنی اسناد خزانه اسلامی که در تاریخ ۹۴/۱۲/۲۳ سررسید می شود. اما انتشار اسناد خزانه در بازار سرمایه ایران مزایایی دارد که این مزایا عبارتند از:
• تصفیه بدهیهای دولت و تسری در پرداخت بدهیهای ایشان به پیمانکاران
• ابزاری مؤثر برای بانک مرکزی در اجرای سیاست پولی و تنظیم حجم نقدینگی
• تعیین نرخ سود با استفاده از مکانیز عرضه و تقاضا
• استخراج نرخ سود بدون ریسک
• تأمین کسری بودجه دولت
در کنار انتشار اخزا که در چند وقت اخیر در بازار سرمایه صورت گرفت، اوراق دیگری با نام سخاب نیز از سوی دولت منتشر شد. اما انتشار این اوراق خارج از بورس و در شعب بانک ملی انجام گردید. این اوراق نیز بدهی دولت به پیمانکاران می باشد و دولت در راستای تسویه بدهی خود اقدام به انتشار اوراق مذکور نمود. اما با توجه به آنکه انتشار اوراق اخزا در بازار سرمایه انتقاداتی را متوجه متولیان بازار سرمایه نموده بود، چرا که نرخ های بالای ۲۰ درصد که در دل این اوراق نهفته بود رقیب جدی برای بازار سرمایه محسوب می شد و عملکرد این بازار را به صورت کاملا مشهودی تحت تاثیر قرار داده بود. بر همین اساس سازمان بورس اوراق بهادار و دولت تصمیم گرفتند تا اوراق سخاب را خارج از بورس منتشر کنند که بانک ملی برای انجام امور خرید و فروش اوراق مذکور انتخاب شد.
اما نکته ای که بسیار حائز اهمیت است، بازدهی اوراق مذکور خارج از بورس است که موجب تعجب همگان شده بود. این اوراق که توسط بانک مرکزی ضمانت شده است و تا حدودی ریسک نکول ندارد برای هر خریداری جذابیتهای خاص خود را دارد. اما این جذابیتها وقتی به حداکثر خود می رسد که نرخ بازدهی اوراق مذکور بیش از ۴۰ درصد می شود که به نوبه خود منحصر به فرد است. پیمانکاری که چند وقتی است نتوانسته است طلب خود را بگیرد، اینک با برگه ای در دست که سررسیدش چند ماه بعد است و طلبکارانی که پولشان را از وی می خواهند، روبروست. قطعا پیمانکار رضایت خواهد داد که اوراق را در زمان حال و با نرخی بسیار جذاب برای خریدار نقد کند، حال آنکه می داند خود متضرر اول و آخر معامله مذکور است، اما به دلایل مشکلاتی که به عدم نقدینگی وی مربوط می شود تن به معامله می دهد و مجبور به نقد کردن اوراق می شود. آنچه که مشخص است، متضرر شدن پیمانکار در فرآیند خرید و فروش اوراق می باشد. با اتفاقات این چنینی که در بازار خرید و فروش اوراق سخاب رخ داد، سازمان بورس مجاب شد تا خرید و فروش این اوراق را نیز وارد بازار سرمایه کرده تا فرآیند آن به صورت شفاف و از کانال بازار سرمایه صورت بگیرد تا پیمانکاران که یکی از ارکان اقتصاد کشور محسوب می شوند، اینچنین ضرر نکنند.
در کل امید است که با تدبیر مسئولین و مطالبات منطقی فعالان بازار سرمایه، زین پس شاهد اتفاقاتی باشیم که هم منجر به شکوفایی بازار سرمایه شود و هم اسباب رشد و توسعه نهادهای موجود در اقتصاد کشور را فراهم سازد.